M.Vasalis 3 (1909-1998)

Afgelopen zomer las ik de biografie M. Vasalis. Al sinds de middelbare school lees ik af en toe haar gedichten. Niet dat ik ze altijd begreep, er zat iets mystieks in wat ik niet altijd kon doorgronden. Dit boek, geschreven door Maaike Meijer, heeft mij een dieper inzicht gegeven en ik ben me nog meer gaan verdiepen in het werk van dichteres Vasalis.

Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans, door vrienden kortweg Kiek genoemd, liet bij haar dood in 1998 een klein maar hooggewaardeerd oeuvre achter. Hiervoor werd haar in 1974 de Constantijn Huygensprijs toegekend, in 1982 gevolgd door de PC Hooftprijs, de belangrijkste prijs voor een literair oeuvre in Nederland. In 1927 debuteerde zij op voorspraak van Simon Vestdijk in het blad Groot Nederland onder haar ‘nom de plume’ Vasalis, een vrije Latijnse vertaling van haar naam Leenmans. In een tijd waarin vrouwelijke auteurs niet gewaardeerd werden, een neutrale naam die niet verried dat er een dichteres achter schuilging.

Maaike Meijer heeft zich tien jaar verdiept in het leven van Vasalis met als resultaat de bijna duizend pagina’s tellende biografie. Zij had inzage in ongepubliceerde gedichten, dagboeken, brieven en verhalen waarin de lezer Kiek Leenman, alias Vasalis, leert kennen als een veelzijdige persoonlijkheid. Na een onbezorgde jeugd in een intellectueel sociaaldemocratisch gezin, schreef zij zich in aan de Leidse universiteit om medicijnen en daarna psychiatrie te studeren. Na haar studie werkte zij in de praktijk met psychiatrische patiënten. Haar mededogen met kwetsbare mensen is voelbaar in de woordkeuze en geest van haar latere gedichten.

Haar werk als arts combineerde zij met een druk gezin met vier kinderen maar dit ging allerminst ten koste van haar creativiteit. Met het verschijnen van haar eerste bundel Parken en woestijnen in 1940 was meteen haar naam gevestigd. Twee jaar later overleed haar zoontje.

O kleine phoenix, die mij al te kort bezat,
ik zie de blauwe vuren van zijn ogen,
het lichte wegen op mijn hand, waarop hij zat
ik hoor zijn vleugels zingen, toen hij is opgevlogen…

Haast niet, schreeuw niet van pijn, o hand.
Schrijf door totdat de vingren zijn verbrand.

(uit: De vogel Phoenix, 1947)

Mogelijk is deze gebeurtenis de aanzet geweest tot een latere creatieve impasse:

In 1954 schrijft zij aan haar uitgever: ‘M. Vasalis is dood’. Ze publiceert niets meer. Bij de uitreiking van de Huygensprijs verklaart zij dit zelf: ‘Wat mij in en na de oorlog overkomen is, komt hierop neer: een enorme relativering van mijn eigen lot… Ik moest voortdurend tot de conclusie komen dat mijn commentaar volstrekt overbodig was.’  Ze blijft wel schrijven en in haar nadagen komt de creativiteit als stuwende kracht terug. Dit latere werk is op haar verzoek postuum door haar kinderen gebundeld in De oude kustlijn en uitgegeven in 2002, vier jaar na haar overlijden.

Zij komt hieruit naar voren als een intens levende vrouw, geliefd door haar omgeving maar niet altijd even gemakkelijk voor zichzelf.

Ik was altijd al gegrepen door de gedichten van Vasalis en schilderde in 2013 twee portretten van haar.  Nu ik de biografie van Maaike Meijer gelezen heb, is er voor mij een dimensie toegevoegd die ik in een nieuw portret verbeeld heb.

Als daar muziek voor is, wil ik het horen:
Ik wil muziek voor oude mensen, die nog krachtig zijn,
en omgeploegd met lange, diepe voren
en ongelovig. Die de wellust en de pijn
nog kennen. Die bezaten en verloren.
En áls er wijsheid is, die geen vermoeidheid is,
en helderheid die geen versterving is,
wil ik die zien, wil ik die horen.
En anders wil ik zot en troebel zijn.

(uit Vergezichten en gezichten, 1954)